Ο μαύρος θάνατος του Μεσσαίωνα

Την εποχή που ο κορωνοϊός συνεχίζει να καλπάζει για σχεδόν ένα χρόνο, θυμόμαστε την μεγαλύτερη πανδημία που ξέσπασε στην ανθρωπότητα (1348-1353 μ.χ), όπου έστειλε στον θάνατο 100-200 εκατομμύρια στην Ευρώπη. Περίπου δηλαδή το 1/4 του πληθυσμού.

Εκείνη την εποχή βέβαια η Ιατρική δεν είχε καμία σχέση με τη σημερινή άρα ελπίζουμε ότι τα θύματα που θα θρηνήσουμε λόγω του νέου ιού θα είναι πολύ λιγότερα σε σχέση με τον μαύρο θάνατο.

Η αρχή ενός δράματος και η εξέλιξη του

Οι πρώτες επίσημες καταγραφές της πανδημίας ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 1347, όταν γενοβέζικα εμπορικά πλοία από το λιμάνι της Κάφφας στην Μαύρη Θάλασσα, που προσέγγισαν το λιμάνι της Μεσσήνης στη Σικελία, γεμάτα ετοιμοθάνατους και νεκρούς, μετέφεραν στην Ευρώπη την ασθένεια της πανώλης. Η ασθένεια αυτή είχε δύο μορφές, δηλαδή τη βουβωνική (ή σηψαιμική) και την πνευμονική. Η ασθένεια  μεταδιδόταν ακαριαία και βοηθούμενη από τις κακές συνθήκες υγιεινής, την έλλειψη ιατρικών γνώσεων της εποχής και τις επακόλουθες δεισιδαιμονικές προλήψεις. 

Στις αρχές του 1348 η ασθένεια είχε ήδη διαδοθεί από την Ιταλία, σε όλη την κεντρική Γαλλία και μέχρι τον χειμώνα του ιδίου έτους στην νότια Αγγλία και στη συνέχεια στις Κάτω Χώρες. Στην Ευρώπη ξεκίναγε ένα δράμα που θα κρατούσε 5 έτη και θα ξαναχτυπούσε και τους επόμενους αιώνες, αναιρώντας έτσι ολοκληρωτικά την δημογραφική αύξηση που είχε σημειωθεί στα μέσα του 13ου αιώνα. 

Για να καταλάβουμε την επίδραση της ασθένειας πρέπει να σκεφτούμε ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός επανήλθε στα επίπεδα πριν το 1347 μόλις τον 17ο αιώνα, αλλά άφησε και ένα θετικό στίγμα, αφού επιτάχυνε μία ριζική αλλαγή στην μεσαιωνική ευρωπαϊκή κοινωνία, που λίγα έτη αργότερα θα περνούσε στην αναγέννηση. Αυτό συνέβη διότι η μεγάλη απώλεια πληθυσμού θα προκαλούσε την αναδιοργάνωση της κοινωνίας, η οποία αργότερα έμελλε να αποβεί θετική. Η ερήμωση άλλωστε πολλών περιοχών επέτρεψε σε ένα μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού να έχει πρόσβαση σε αγροκτήματα και θέσεις εργασίας που άξιζαν. Οι μισθοί στις πόλεις ανέβηκαν, ενώ η αγορά για αγροτικές μισθώσεις κατέρρεε.

Η εμφανής άνοδος του κόστους εργασίας επέφερε τη σταδιακή μηχανοποίηση της εργασίας. Έτσι ο Ύστερος Μεσαίωνας εξελίχθηκε σε μια εποχή εντυπωσιακών τεχνικών καινοτομιών. Ως παράδειγμα μπορούμε να θέσουμε την εφεύρεση της τυπογραφίας. Ωστόσο, οι μισθοί των γραφέων παρέμειναν χαμηλοί.

Η εποχή πριν την πανδημία

Πολυάριθμοι παράγοντες οδήγησαν τον πληθυσμό της Ευρώπης να τετραπλασιαστεί από το 900 ως το 1300. Αυτό επιτεύχθηκε με εκχερσώσεις και αποξηράνσεις, καθώς και με την ίδρυση νέων πόλεων ή την ανάπτυξη των παλαιών. Οι περισσότερο αναπτυγμένες περιοχές της Ευρώπης βρίσκονταν στην νότια Αγγλία, στη βόρεια Γαλλία και ιδιαίτερα στις κοιλάδες του Σηκουάνα και του Λίγηρα, γύρω από το Παρίσι, στην κοιλάδα του Ρήνου, στην Φλάνδρα και τις Κάτω Χώρες και, τέλος, στη βόρεια Ιταλία από την κοιλάδα του Πάδου ως τη Ρώμη. Αυτές οι περιοχές ήταν περισσότερο πυκνοκατοικημένες σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη, ενώ εδώ βρίσκονταν και οι μεγαλύτερες πόλεις.

Η ευρωπαϊκή κοινωνία πριν το 1300 διέθετε εξοπλισμένα πανεπιστήμια, ανέγειρε επιβλητικούς γοτθικούς καθεδρικούς ναούς, και γενικώς βίωνε μια λογοτεχνική και καλλιτεχνική περίοδο άνθησης. Σε αυτό συνέτεινε και η διδασκαλία της θεολογίας μαζί με την φιλοσοφία, που έπαιζαν σπουδαίο ρόλο για την εποχή. Το πρόβλημα της εποχή όμως ήταν ότι δεν υπήρχε σχεδόν κανένα ενδιαφέρον για τις φυσικές επιστήμες και ειδικά την Ιατρική. Οι λιγοστές γνώσεις χημείας που υπήρχαν έβρισκαν πρόσφορο έδαφος μόνο στην αλχημεία, ενώ οτιδήποτε ήταν τότε γνωστό σχετικά με την αστρονομία χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά και μόνο για αστρολογία και μαντεία. Ιδιαίτερα η ιατρική ήταν ελάχιστα ανεπτυγμένη, κανείς δεν γνώριζε τότε ούτε την προέλευση των ασθενειών, ούτε τα πιθανά μέτρα αντιμετώπισής τους. Αντιθέτως η μεσαιωνική κοινωνία κατείχε μη ιατρικές απαντήσεις σε ό,τι αφορούσε τις επιδημίες. Θεωρούσε ότι η προσευχή, η εξιλέωση και η καραντίνα των αρρώστων μπρούσε να λύσει τα οποιαδήποτε προβλήματα υγείας.

Πριν λοιπόν την εμφάνιση της πανώλης συνέβησαν κρίσιμες εξελίξεις. Αφού από το 1290 και μετά πολλές περιοχές της Ευρώπης επλήγησαν από διαρκείς λιμούς, κατά κύριο λόγο εξαιτίας μιας περιοδικής ψύχρανσης του κλίματος, που ονομάστηκε Μικρή Εποχή Παγετώνων και διήρκεσε τέσσερις αιώνες. Επιπλέον το 1339 και το 1340 έκαναν την εμφάνιση τους στις ιταλικές πόλεις διάφορες επιδημίες, που είχαν ως άμεσο αποτέλεσμα την αύξηση της θνησιμότητας. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ξέσπασε από το 1347 στα λιμάνια της Μεσογείου η μεγάλη πανώλη.

Η αντίδραση των λιγοστών γιατρών της εποχής

Οι λιγοστοί γιατροί της εποχής σήκωσαν τα χέρια ψηλά στην αινιγματική για αυτούς ασθένεια. Οι γνώσεις που κατείχαν ήταν σχεδόν αποκλειστικά αστρολογικές. Βέβαια αντλούσαν και κάποιες ιατρικές γνώσεις από τον Ιπποκράτη και τον Γαληνό. Κανείς όμως δεν φανταζόταν τότε ότι η επιδημία μπορούσε να εξαπλώνεται μέσω μόλυνσης από τα ζώα στους ανθρώπους. Επικρατούσε λοιπόν πλήρης άγνοια σε αυτά που θεωρούμε δεδομένα σήμερα. Για την πανώλη επικράτησε η θεωρίας πως προήλθε από την Ασία μέσω μολυσμένων ανέμων με ανυπόφορη οσμή ή πως η ασθένεια προερχόταν από αναθυμιάσεις και ατμούς από το κέντρο της Γης.

Ενδυμασία των γιατρών την εποχή της Πανώλης

Οι σκοταδιστικές λοιπόν και άτοπες συμβουλές που κυριαρχούσαν, δυστυχώς στοίχσαν τη ζωή πολλών ανθρώπων. Μια συμβουλή που είχε δοθεί ήταν ότι έπρεπε κανείς να ανοίγει τα παράθυρα εκείνα που κοιτούσαν προς τον βορρά ενώ ο ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας θα έπρεπε να απογορευτεί. Ζεστό και υγρό κλίμα μαζί με νοτίους ανέμους, θεωρούνταν πολύ επικίνδυνος συνδυασμός, όπως επίσης και ο αέρας πάνω από λιμνάζοντα νερά και έλη. Η πανώλη έλεγαν οι ιατροί της εποχής ότι ελκυόταν από την ομορφιά νεαρών κοριτσιών, παρόλο που πέθαιναν περισσότεροι άντρες απ’ ό,τι γυναίκες, καθώς και περισσότεροι νέοι απ’ ό,τι ηλικιωμένοι.
Μερικές από τις «θεραπείες» που εξασκούνταν κατά τη διάρκεια της πανδημίας ήταν οι ακόλουθες:

  • Κάψιμο φλοιών κυδωνιών και κορμών λάχανων.
  • Κάψιμο ευωδών ξύλων μέσα στις καλύβες.
  • Βράσιμο του νερού και στη συνέχεια ψήσιμο του κρέατος.
  • Αποχή από τη σεξουαλική πράξη.
  • Εφαρμογή πολλών αφαιμάξεων.

Πολλοί γιατροί το έβαζαν στα πόδια μπροστά στην τρομακτική ασθένεια. Όταν έφευγαν τρομοκρατημένοι, θεωρούνταν δειλοί, ενώ από την άλλη, όταν παρέμειναν θεωρούνταν φιλάργυροι. Το μοναδικό ιατρικό καθήκον τους ήταν να ενθαρρύνουν τους ασθενείς σε συνεχείς εξομολογήσεις. Παράλληλα, το συχνότερο μέσο που χρησιμοποιούσαν κατά της πανώλης ήταν το κάψιμο αρωματικών ουσιών. Έτσι ο πάπας Κλήμης ΣΤ΄ πέρασε την περίοδο της πανώλους στην Αβινιόν μεταξύ δύο μεγάλων εστιών φωτιάς, που έκαιγαν ανελλιπώς στο δωμάτιο του, και υποτίθεται ότι κρατούσαν μακριά την πανώλη.

Σε ευρύτερη σκοπιά η πανώλη έδρασε ως κατασταλτικός παράγοντας όσον αφορά την εμπιστοσύνη των γιατρών στην ιατρική του Γαληνού. Πλέον άρχισε μοιραία η ανατομική εξέταση του ανθρωπίνου σώματος, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι πριν την πανδημία. Το πρώτο βήμα στην ανάπτυξη της σύγχρονης ιατρικής και της εμπειρικής επιστήμης είχε ξεκινήσει.

Προέλευση της Πανδημίας

Η πανδημία προκλήθηκε πιθανώς από το εντεροβακτήριο Yersinia pestis, που ενδημεί σε πληθυσμούς της κεντρικής Ασίας. Η δημοφιλέστερη θεωρία για την έναρξή της είναι ότι προήλθε από τις στέππες της Μογγολίας, μέσω σταυροφόρων που επέστρεφαν από την Μέση Ανατολή, αν και υπάρχει επίσης η άποψη ότι προήλθε από τη βόρεια Ινδία. Πιθανώς μεταφέρθηκε από τις μογγολικές στρατιές και εμπόρους που ακολουθούσαν το δρόμο του μεταξιού. Υπάρχει η εκδοχή ότι ξεκίνησε λίγο μετά από το 1200 στα Ιμαλάια.

Το Yersinia ή Pasteurella pestis είναι γκραμ-αρνητικό, μη-κινητό, ραβδικά διαμορφωμένο, βακτήριο κοκκοβακκίλου, χωρίς σπόρια. Είναι προαιρετικώς αναερόβιος οργανισμός. Το βακτήριο αυτό εκδηλώνεται σε τρεις κύριους τύπους. Και οι τρεις ευθύνονται για τις επιδημίες υψηλής θνησιμότητας καθ’όλη την ανθρώπινη ιστορία, συμπεριλαμβανομένης της Πανούκλας του Ιουστινιανού κατά τον έκτο αιώνα, την μαύρη πανώλη η οποία σκότωσε το ένα τρίτο τουλάχιστον του Ευρωπαϊκού πληθυσμού μεταξύ του 1347 και 1353 και τη Μεγάλη Πανούκλα του Λονδίνου το 1665, η οποία έληξε το 1666 με την Μεγάλη Πυρκαγιά του Λονδίνου. Τέλος, 2 αιώνες αργότερα ξέσπασε η Τρίτη Πανδημία, γνωστή και ως Σύγχρονη Πανώλη, η οποία ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα στην Κίνα και εξαπλωνόταν από αρουραίους σε ατμόπλοια, σκοτώνοντας περίπου 10.000.000 άτομα.

Το Y. pestis ανακαλύφθηκε το 1894 από τον Αλεξάντρ Υερσέν, ελβετογάλλο ιατρό και βακτηριολόγο του Ινστιτούτου Παστέρ. Η ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια της πανώλης στο Χονγκ Κονγκ. Ο Υερσέν ήταν μέλος της σχολής σκέψης Παστέρ. Ο Κιτασάτο Σιμπασαμπουρόου, Ιάπωνας βακτηριολόγος εκπαιδευμένος στην Γερμανία και ασκητής της μεθοδολογίας του Κοχ, απασχολήθηκε την ίδια περίοδο στην προσπάθεια εύρεσης του βακτηρίου που προκαλούσε τη πανώλη. Ωστόσο, ο Υερσέν συνέδεσε τη πανώλη με το Y. pestis. Παλαιότερα το βακτήριο είχε το όνομα Pasteurella pestis, ωστόσο μετονομάστηκε σε Yersinia pestis το 1944.

Κάθε χρόνο, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας υπάρχουν χιλιάδες κρούσματα πανώλης, αν και με την ύπαρξη κατάλληλης θεραπείας, η πρόγνωση για τα θύματα είναι τώρα πολύ καλύτερη από πριν. Κατά την εποχή του Πολέμου του Βιετνάμ, καταγράφηκε πενταπλάσια με εξαπλάσια άνοδος των κρουσμάτων λόγω της διαταραχής των οικοσυστημάτων και τη μεγαλύτερη εγγύτητα μεταξύ των ανθρώπων και των ζώων. 

Τώρα τα περισσότερα κρούσματα πανώλης καταγράφονται στην υποσαχάρια Αφρική και την Μαδαγασκάρη, όπου καταγράφονται πάνω από το 95% των κρουσμάτων. Η πανώλη έχει αρνητικές συνέπειες για τα  πρωτεύοντα θηλαστικά.



Categories: ΑΠΟΨΕΙΣ

Tags: ,

Σχολιάστε Ελεύθερα

Αρέσει σε %d bloggers: