ΑΠΟΨΕΙΣ

Από τη Λέρο στη Λέσβο

Γράφει η Δήμητρα Αθανασοπούλου για την Εφημερίδα των Συντακτών

Το 1989 ο «Ομπσέρβερ» κυκλοφορεί με πρωτοσέλιδο «Το ένοχο μυστικό της Ευρώπης: 1.300 χαμένες ψυχές αφέθηκαν να σαπίσουν». Η βρετανική εφημερίδα αναφέρεται στο Ψυχιατρείο της Λέρου. Πολύ περισσότερες είναι οι «χαμένες ψυχές που αφέθηκαν να σαπίσουν» στο ΚΥΤ της Μόριας στη Λέσβο το 2020.

Οι πρόσφυγες και οι μετανάστες, οι απόβλητοι της νεωτερικότητας που βρίσκονται εκτός νόμου στην εποχή της παγκοσμιοποίησης κατά τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν, βρίσκονται σε μια κατάσταση «ολικής διολίσθησης», απογυμνωμένοι από κάθε στοιχείο της ταυτότητάς τους όπως όλοι οι έγκλειστοι των περασμένων αιώνων.

Το «Oλοκαύτωμα» στη Μόρια μοιάζει να είναι ακόμα μια ιστορία εγκλεισμού, μια ιστορία από εκείνες που ξεκινούν με περιορισμό, επιτήρηση και ταπείνωση, δηλαδή τεχνικές διαχείρισης των σωμάτων με απώτερο στόχο τον έλεγχο και την πειθάρχησή τους, για να καταλήξει στην ολική καταστροφή μέσα από την απελευθέρωση της επιθετικότητας

Ο πρώτος «Μεγάλος Εγκλεισμός», δηλαδή το πρώτο μεγάλο κύμα εγκλεισμού των αδυνάμων, συντελέστηκε τον 17ο αιώνα. Τότε, σύμφωνα με τον Μισέλ Φουκό, οι πειθαρχικές κοινωνίες προχώρησαν στην οργάνωση των μεγάλων χώρων εγκλεισμού και οι άνθρωποι περνούσαν από το ένα περιβάλλον εγκλεισμού στο άλλο. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τόσο οι αστυνομικές αρχές όσο και τα σωφρονιστήρια είχαν τη δικαιοδοσία να διαχειρίζονται τους «παρίες» χρησιμοποιώντας αυθαίρετα μέτρα εγκλεισμού.

Επειτα οι πειθαρχικές κοινωνίες έδωσαν τη σκυτάλη στις κοινωνίες του ελέγχου. Τα σύνορα εξαφανίστηκαν, αλλά τα γκέτο πολλαπλασιάστηκαν στη σκιά ενός τυφλού καπιταλισμού.

Μέχρι που οι δομές του εγκλεισμού ενισχύθηκαν -εκ νέου- μετά την πανδημία. Ετσι ευρύ φάσμα ανθρώπων, με πρώτους και καλύτερους τους πρόσφυγες και μετανάστες, βρέθηκαν πιο περιορισμένοι και πιο εξαθλιωμένοι από ποτέ, ενώ ευρύ φάσμα επαγγελματιών, όπως εκπαιδευτικοί και ψυχίατροι, κλήθηκαν να ασκήσουν καθήκοντα που παραδοσιακά ανήκουν στην αστυνομία. Στη συνέχεια ευρύ φάσμα εγκλείστων ανέλαβαν να ασκήσουν «καθήκοντα» που παραδοσιακά ανήκουν στις συμμορίες.

Αφού δεν μπόρεσαν να πάρουν αυτό που ήθελαν και να διαφύγουν από τους σχεδόν τιμωρητικούς πειθαρχικούς μηχανισμούς, συμπαρέσυραν στον χαμό ό,τι υπήρχε γύρω τους αναδεικνύοντας την εγγενή καταστροφικότητα του ανθρώπινου ψυχισμού. Η συνέχεια είναι γνωστή. Τον εγκλεισμό διαδέχεται ένας εμπρησμός, σαν το στήσιμο μιας πράξης επί σκηνής, ενός νησιού που καταστρέφεται πολυεπίπεδα, ενός καταυλισμού σύγχρονων αθλίων που βράζει και φλέγεται.

Η φωτιά στη Μόρια μετέτρεψε σε αποκαΐδια τα λιγοστά υπάρχοντα των ενοίκων του ΚΥΤ και σε καμένη γη τον τόπο που τα «φιλοξενούσε». Κανένας από όσους έζησαν εκεί δεν λυπήθηκε γι’ αυτό. Η πυρκαγιά είχε εξάλλου τον χαρακτήρα μιας τελετουργικοποιημένης επιθετικότητας με κυρίαρχο γνώρισμα την απειλή και έλξη μιας ηδονικής βίας, στοιχεία που συνθέτουν τη διαστροφική δομή μιας κοινωνίας. Και ως γνωστόν ο χαρακτήρας της διαστροφής είναι λοιμώδης, δηλαδή η διαστροφή προκαλεί διαστροφή.

Σε τι συνίσταται η διαστροφική δομή σε κοινωνικό επίπεδο; Στην εργαλειοποίηση των σχέσεων και των ανθρώπων, στην παραγνώριση της ύπαρξης των άλλων, στη διεκδίκηση της ατομικής απόλαυσης σε βάρος του κοινού καλού, στη χρησιμοποίηση των άλλων ως συνένοχων στη διαστροφική πρακτική. Αυτό μοιάζει να ισχύει και στην περίπτωση της Λέσβου. Αρχές, κάτοικοι και πρόσφυγες δεν μοιάζουν να έχουν άλλη επιλογή παρά να γίνουν συνένοχοι σε αυτή τη «μεταμοντέρνα κοινωνία διαστροφής» είτε συμμετέχοντας στην «ιδρυματική οικονομία», είτε διώκοντας τον ξένο, είτε συμπαρασύροντας τα πάντα με τη φωτιά, το σύμβολο της λίμπιντο σύμφωνα με τη φροϊδική θεωρία.

Η εμπειρία της Λέσβου φέρνει στον νου την εμπειρία της Λέρου, καθώς ο εγκλεισμός είτε σε καταυλισμούς, είτε σε άσυλα δεν υπηρετεί παρά την απόκρυψη της ενοχλητικής διαφοράς. Οι κλειστές δομές, όποιες και αν είναι αυτές, δεν είναι παρά μέρος των τεχνικών διαχείρισης και απομόνωσης της όποιας παρέκκλισης.

Το βιβλίο «Λέρος, μια ζωντανή αμφισβήτηση» του Θεόδωρου Μεγαλοοικονόμου θα μπορούσε να αναφέρεται και στα δύο νησιά: «Στη Λέρο οι μάζες των ανθρώπων που ξεμπουκάρουν από τις μπουκαπόρτες των αρματαγωγών στα λιμάνια του νησιού, πέρασαν τις πύλες του ιδρύματος για να μείνουν εκεί και να βγουν μόνο νεκροί. Εμπειρία εξιτηρίων για επιστροφή ασθενών στις οικογένειές τους ή για επανένταξη δεν υπήρξε» σημειώνει, εξηγώντας πως πρόκειται για ανθρώπους των οποίων «οι ανάγκες έχουν εκμηδενιστεί, που δεν τους έχει απομείνει άλλη επιλογή από το να εκμηδενίσουν οι ίδιοι τον εαυτό τους, αποδεχόμενοι σαν φυσικό γεγονός τον αποκλεισμό τους και τη μετατροπή τους σε «πράγμα»».

Πράγματι οι ίδιοι είναι εκείνοι που καταλήγουν να εκμηδενίσουν τον εαυτό τους.

Ο συνταξιοδοτημένος διευθυντής Ψυχιατρικής Κλινικής του Εθνικού Συστήματος Υγείας εξηγεί πως «η Λέρος είναι μια ειδική περίπτωση γιατί ενσαρκώνει τους διαδοχικούς εγκλεισμούς». Από τις «παιδουπόλεις» για την εθνική επιμόρφωση των ανταρτοπαίδων της Φρειδερίκης και τους στρατώνες της Ιταλικής Αυτοκρατορίας μέχρι το στρατόπεδο πολιτικών κρατουμένων επί χούντας και το άσυλο των ψυχασθενών. Για να φτάσουμε σύντομα στον προσφυγικό καταυλισμό του 2015, ενώ στον χώρο του ψυχιατρείο διαμένουν ακόμα 200 ψυχικά ασθενείς.

«Η εμπειρία της Λέρου είναι πολύτιμη απέναντι στις αγκυλώσεις της ψυχιατρικής αλλά και των πρακτικών της κυρίαρχης εξουσίας, απέναντι σε όλους αυτούς, όλο και περισσότερους, που το κυρίαρχο σύστημα παράγει ως περιττούς, απόβλητους και επικίνδυνους, οι οποίοι αν διασωθούν από τους πνιγμούς στο Αιγαίο, η μόνη εναλλακτική που τους επιφυλάσσεται είναι τα στρατόπεδα συγκέντρωση» καταλήγει ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου.

Κι όμως η ελληνική κυβέρνηση συνεχίζει να προτείνει «κλειστές δομές». Σαν να μην υπάρχει άλλη εναλλακτική πέρα από τις ανθρωπογενείς τερατωδίες των χώρων εγκλεισμού, παραγωγής και αποκομιδής ανθρώπινων αποβλήτων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Αρέσει σε %d bloggers: