Της Τασσώ Γαΐλα

Πολύς λόγος έγινε το τελευταίο διάστημα για την τυχαία ανακάλυψη έργου του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (Ελ Γκρέκο) στα Χανιά. Με αφορμή το γεγονός αυτό ας περάσουμε να δούμε μια άλλη τυχαία ανακάλυψη έργου του κορυφαίου του κόσμου αγιογράφου του Κρητικού Δομήνικου Θεοτοκόπουλου , ανακάλυψη που έγινε στην Σύρο αλλά αφορά …τα Ψαρά.

με την υπογραφή τουυ δομήνικου Θεοτοκόπουλου.
Η «Κοίμηση της Θεοτόκου», έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου που έχει φτιαχτεί με 
αυγοτέμπερα πριν από το 1567 και βρίσκεται στο εσωτερικό του ναού από το 1850

Ιστορία

Μετά την ολική καταστροφή των Ψαρών από τους Οθωμανούς αρκετοί από τους διασωθέντες κατέφυγαν στην Σύρο όπου θυμίζω είχαν βρει καταφύγιο και Χιώτες μετά την Σφαγή της Χίου το ’22.

Έκτισαν , λοιπόν, οι Ψαριανοί έναν Ναό στην Ερμούπολη ακριβώς στο λιμάνι του νησιού τον επιλεγόμενο «των Ψαριανών» δηλαδή της ενορίας τους. Τον Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου , που σήμερα αποτελεί το κυριότερο θρησκευτικό αξιοθέατο του νησιού.Ο Ναός χτίστηκε στα 1828-1829 και έχει σχήμα τρίκλιτης βασιλικής χωρίς τρούλο.

Το μυστήριο της εικόνας του Δ. Θεοτοκόπουλου.

Μέσα στην εκκλησία βρίσκεται και η εικόνα Κοίμησης της Θετόκου, έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Ξεκινάμε με το …πρώτο μυστήριο. Η εκκλησία κτίστηκε το ’29. Η εικόνα όμως αυτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου σύμφωνα με τα ελάχιστα υπάρχοντα στοιχεία προσεφέρθη στον Ναό μόλις το 1850 ίσως χωρίς να γνωρίζει τον αγιογράφιο ο δωρητής και επί πλέον δεν γνωρίζουμε κι εμείς –με την σειρά μας- τον δωρητή. Η εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (1562-64) που είναι βυζαντινής τεχνοτροπίας (αυγοτέμπερα σε ξύλο) Κρητικής Σχολής, βρίσκεται στον πρόναο του ιερού ναού και είναι ένα από τα πρώτα νεανικά έργα του Θεοτοκόπουλου πολύ πριν μεταβεί στην Ευρώπη.

Όλα αυτά περί της αυθεντικότητας της εικόνας μαθεύτηκαν μετά την τυχαία ανακάλυψη της από τον αρχαιολόγο – βυζαντινολόγο Γ. Μαστορόπουλο, που έκπληκτος είδε κάτω από τα αφιερώματα την υπογραφή του ζωγράφου στη βάση του μεσαίου κηροπήγιου «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ Ο ΔΕΙΞΑΣ». Μεταφέρθηκε υπό προστασία στην Αθήνα για μελέτη, καθαρισμό και συντήρηση και έγινε σχετική ανακοίνωση από την τότε υπουργό πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη.

Η αποκάλυψη λοιπόν, έγινε μόλις το 1983 ενώ η εικόνα όπως αναφέρθηκε ευρισκόταν στον Ναό από το 1850.

Στο μυστήριο περί του κατόχου της εικόνας η επικρατέστερη εκδοχή είναι πως  επειδή ο ναός καταστράφηκε στην κατοχή και δεν διασώθηκαν αρχεία του για να γνωρίζουμε ακριβή στοιχεία, την εικόνα μετέφεραν Ψαριανοί πρόσφυγες στη νέα τους πατρίδα, μετά την καταστροφή των Ψαρών, την οποία και αφιέρωσαν στον ομώνυμο ναό, που οι ίδιοι έκτισαν (1826-1829), τον επιλεγόμενο «των Ψαριανών» (της ενορίας τους).

Γνώριζαν ή δεν γνώριζαν τον αγιογράφο της εικόνας οι κάτοχοι δωρητές; Και γιατί δεν διασώθηκαν έστω προφορικά από απογόνους τους οι φίλους τους της ενορίας τα ονόματα τους δεδομένου ότι δεν ήταν χρονολογικά μεγάλο το διάστημα;

Σημασία έχει η αυθεντικότητα της εικόνας, σημασία έχει για τους πιστούς προσκυνητές ότι την παραμονή της γιορτής του Δεκαπενταύγουστου γίνεται η καθιερωμένη περιφορά της εικόνας, από την εκκλησία στο κέντρο της πόλης και επιστροφή στο ναό με συνοδεία του σώματος προσκόπων, της φιλαρμονικής Σύρου, επισήμων και πιστών. Η προσέλευση των πιστών είναι αξιοσημείωτη καθώς επίσης το ίδιο μαζική είναι και κατά τον εορτασμό της Αναστάσεως του Θεανθρώπου ο οποίος γιορτάζεται με Βυζαντινή μεγαλοπρέπεια.

Σύρος: ακριβώς στο λιμάνι της ‘αρχόντισας’ του Αιγαίου και των Κυκλάδων βρίσκεται ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ναός των Ψαριανών. Όπου εκτός της εικόνας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, έργο Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, θα σας μαγέψει και η αρχιτεκτονική του Ναού.