ΑΠΟΨΕΙΣ

201 χρόνια από τη γέννηση του Κάρλ Μάρξ

Ελάχιστες προσωπικότητες στην εξέλιξη της Ιστορίας επηρέασαν την κοινωνική εξέλιξη και τον τρόπο με τον οποίον αυτή γίνεται αντιληπτή, όπως την επηρέασε ο Καρλ Μαρξ. Σήμερα συμπληρώνονται 201 έτη από την γέννηση αυτού του σημαντικού φιλοσόφου.

Μέσα στην ίδια αυτή την παράγραφο, βέβαια, υπάρχουν δύο καθαρά αντιμαρξικές αναφορές: Η πρώτη, η αναφορά στην εμβέλεια μίας προσωπικότητας: επειδή σύμφωνα με την μαρξική προσέγγιση της ιστορίας και της κοινωνικής εξέλιξης καμία προσωπικότητα δεν μπορεί να ιδωθεί ξέχωρα από το ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο όπου καλείται να επεξεργαστεί τον κόσμο.

Η δεύτερη, με τον τόσο προβληματικό χαρακτηρισμό “φιλόσοφος’’: επειδή ο Μαρξ ήταν βέβαια και επιστήμονας φιλόσοφος, αλλά πρώτα και πριν από όλα ήταν ένας επαναστάτης. Ίσως για αυτό, σε καθαρά »φιλοσοφικό» επίπεδο, το έργο του να είναι κατώτερο από εκείνο του Καντ ή του Χέγκελ. Αλλά ο Μαρξ δεν έζησε την ομαλότητα της ακαδημαϊκής καριέρας όπως εκείνοι, όπως και δεν δοκίμασε την τρυφηλή ζωή, σαν τον Νίτσε.

Ο Καρλ Μαρξ θα μπορούσε να είχε εκμεταλλευτεί τις αδιαμφισβήτητες πνευματικές του ικανότητες προς ιδίων όφελος από νωρίς. Αρχικά για να ολοκληρώσει τις σπουδές του στην Νομική, με ένα εξασφαλισμένο μέλλον να τον περιμένει μετά την αποφοίτηση. Καθώς το ονειρευόταν ο-δικηγόρος- πατέρας του. Έπειτα, αφού παράτησε την Νομική για να σπουδάσει Φιλοσοφία, θα μπορούσε να εξασφαλίσει για τον εαυτό του μια λαμπρή ακαδημαϊκή σταδιοδρομία.

Αλλά και πέρα από αυτό. Θα μπορούσε να ζει αξιοπρεπώς σαν επιφανής δημοσιογράφος, καλοπληρωμένος διανοούμενος της αστικής τάξης, ακόμα και υπουργός, όπως τού είχαν προτείνει στα πλαίσια των πολύχρονων αντιδικιών του με την πρωσική κυβέρνηση. Αλλά ο Καρλ Μαρξ είχε διαισθανθεί-και με τις κεραίες της ποίησης- από πολύ μικρός ότι εκείνο που ήταν το χρωστούσε στον ιδρώτα των εκμεταλλευομένων του κόσμου αυτού.

Όπως και οτιδήποτε υπήρχε στις σύγχρονες αστικές, μα και στις φεουδαρχικές κοινωνίες, βεβαίως.

Ο Μαρξ, σύμφωνα με μία εγελιανής οπτικής προσέγγιση, ήταν απλώς το φαινόμενο-πλήρωμα του χρόνου, η στιγμή στην κοινωνική εξέλιξη όπου ένας, έστω, από τα λαμπρά μυαλά της δυτικής διανόησης, θα ξέφευγε, θα τασσόταν, αυτή την φορά, με την μεριά των από κάτω. Και δεν ήταν ένας μονάχα, ούτε ο πρώτος, που συνάντησε τις κομμουνιστικές ιδέες, αλλά πολλοί ακόμα διανοητές, μαζί με τον Μαρξ, στην νέα εποχή όπου οι αντιθέσεις μαζί και οι δυνατότητες του κόσμου έμοιαζαν τεράστιες. Αλλά ήταν ο κορυφαίος όλων. Από όλα τα στρατόπεδα.

Πλήρωσε μεγάλο κόστος για αυτό. Διωγμοί, ανεργία, φτώχεια. Ήττες και απογοήτευση. Ο Μαρξ έζησε, μαζί με την οικογένεια του, τον πρώτο και μεγάλο έρωτα της ζωής του, την Τζένη- που παντρεύτηκαν κόντρα στα στερεότυπα της εποχής, καθώς εκείνη άνηκε σε επιφανή οικογένεια σε αντίθεση με τους Εβραίους Μαρξ-και τα πέντε τους παιδιά, έζησαν, λοιπόν, μία διαρκή αλληλουχία διωγμών-μετακινήσεων σε μία σειρά από χώρες της Ευρώπης. Η επαναστατική του δράση γινόταν αφόρητη σε κάθε χώρα για την καθεστηκυία τάξη.

Στα όρια της επιβίωσης, συχνά-αιτία, άλλωστε, αυτή του η φτώχεια και για τον θάνατο των δύο αγοριών της οικογένειας του-εντούτοις ο Μαρξ ουδέποτε χαμήλωσε το βλέμμα προς την εξασφάλιση των απαραίτητων, αφοσιωμένος στο μεγάλο του έργο, την επαναστατική ερμηνεία και θεμελίωση της παλιάς προς μία νέα, αντίστοιχα, εποχή για την ανθρωπότητα.

Το θεωρητικό του έργο, αλλά και η θέση του όχι μόνο στις κοινωνικές εξελίξεις αλλά και στην ίδια την φιλοσοφική παράδοση, ουσιαστικά δεν μπορεί να ιδωθεί ξέχωρα από το πλαίσιο του εγελιανισμού. Ο ίδιος ο Μαρξ θεωρούσε τον Χέγκελ σαν την κορύφωση της πορείας της γερμανικής φιλοσοφίας. Θέλοντας, ίσως, να ξεχωρίσει την θέση του από τον ιδεαλισμό του άτυπου δασκάλου του. Ή από συστολή, μην γνωρίζοντας ότι ο ίδιος μία μέρα θα εκλαμβάνονταν σαν μία συνέχεια του Χέγκελ στο φιλοσοφικό τοπίο.

Η διαλεκτική ανάπτυξη του εγελιανού έργου υπήρξε το πρότυπο σκέψης και σύνθεσης του δικού του έργου. Οι βασικές εννοιολογικές κατηγορίες, η θεώρηση περί ενότητας της πορείας της ανθρωπότητας στον χωροχρόνο, το ενταγμένο σε μία ευρύτερη λογική πέρασμα από την μία εποχή της στην άλλη. Όλες αυτές οι πλευρές του έργου του Μαρξ δεν είναι παρά μία εξέλιξη του έργου του Χέγκελ. Αλλά από τον κόσμο της ύλης προς εκείνον του πνεύματος-και όχι το αντίστροφο.

Σήμερα, η κοινωνική εξέλιξη μοιάζει να βρίσκεται σε ένα παρόμοιο, σχετικά, σημείο, όπως υπήρξε πριν από την εμφάνιση του γερμανικού ιδεαλισμού. Ο γερμανικός ιδεαλισμός, του Κάντ και του Χέγκελ, βασικά, υπήρξε στην εποχή του μία τεράστιας σημασίας φιλοσοφική προσπάθεια αποδόμησης του θετικισμού και του λογικού εμπειρισμού. Αυτή η προσπάθεια κορυφώθηκε με την κατάκτηση της εγελιανής διαλεκτικής.

Η διαλεκτική έχει στον πυρήνα της την άρνηση της πραγματικότητας σαν την μόνη δυνατή εκδοχή του κόσμου. Η ίδια η σκέψη είναι μία άρνηση να δεχτεί την πραγματικότητα σαν τέτοια. Η διαλεκτική αίρει τις βεβαιότητες του κόσμου-βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με κάθε αντίληψη στασιμότητας και, για αυτό, ενάντια σε κάθε κατεστημένο. Επειδή έχει σαν αρχή της πως όλα βρίσκονται σε κίνηση, και ότι όλα ενσωματώνουν τους όρους για την αυτο-υπέρβαση τους. Από αυτή την φιλοσοφική αρχή ξεκινά και η μαρξική ερμηνεία που θέτει την ταξική πάλη στο επίκεντρο της ανθρώπινης εξέλιξης.

Η διαλεκτική ακριβώς με τον Μαρξ σπάει τον τοίχο της εποχής του. Που και πάλι, όπως και σήμερα, θεωρούνταν από την κατεστημένη φιλοσοφία-και από ένα μεγάλο κομμάτι της μετα-εγελιανής σχολής-σαν το τέλος της Ιστορίας.

Η διαλεκτική απόπειρα του Μαρξ είχε στο επίκεντρο της ακριβώς αυτόν τον σκοπό: Να αποδείξει ότι η Ιστορία, όχι μόνο δεν έχει τελειώσει, αλλά δεν έχει αρχίσει καν. Καθώς οι άνθρωποι θα γράψουν την αληθινή τους Ιστορία όταν αποτινάξουν τα παραμορφωτικά δεσμά της αλλοτρίωσης που παράγει η ταξική κοινωνία της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης.

Αν για τον Χέγκελ η ελευθερία είναι η γνώση της αναγκαιότητας, ο Μαρξ θέλει να δείξει στους ανθρώπους, στους από κάτω, εκείνους που δεν χωράνε στα φιλοσοφικά έργα, ότι η δική τους αναγκαιότητα γίνεται η ελευθερία του κόσμου.

Στην εποχή μας εκτός από τις θεωρίες για το τέλος της Ιστορίας έχουμε να αντιπαλέψουμε βασικά την απόλυτη επαναφορά του πιο ακραίου και παραλυτικού εμπειρισμού, που διαβρώνει την επιστήμη, την ιδεολογία και τις κοινωνικές σχέσεις, καθώς και ενός νέου λογικού θετικισμού που στα χέρια της κυριαρχίας γίνεται όπλο εξατομίκευσης, αποσπασματικότητας και συμμόρφωσης στα πρότυπα των δεδομένων ενός συστήματος σε πορεία απόλυτου εκφασισμού.

Είναι για αυτό ακριβώς που εκείνο που λείπει περισσότερο και πριν από όλα από τις απελευθερωτικές ιδέες είναι μία νέα επαναθεμελίωση της διαλεκτικής ενότητας του κόσμου. Για το κομμάτι της ανθρωπότητας που εννοεί να σέβεται το γένος της και την φύση, το μαρξικό έργο είναι ακριβώς εκείνο το θεωρητικό εργαλείο-όχι δόγμα και σύνθημα, μα εφόδιο για σκέψη και για δράση-για να υπερασπίσουμε τον άνθρωπο μέσα στον άνθρωπο.

Στην κηδεία του Μαρξ, το 1883, παρευρέθησαν 11 άνθρωποι. 100 χρόνια από την γέννηση του, το 1918, ήδη η πρώτη προλεταριακή επανάσταση με άξονα τις ιδέες του είχε γίνει ήδη πραγματικότητα. Αργότερα χώρες με πληθυσμό ίσο με τον μισό παγκόσμιο πληθυσμό και πάνω είχαν στο Σύνταγμα τους ονομαστικά τον μαρξισμό σαν κεντρική έμπνευση. Ανεξάρτητα από την αδιανόητη στρέβλωση που υπέστη το έργο του Μαρξ από τους υποτιθέμενους εκφραστές και υπερασπιστές του, μαζί με την ήττα των κοινωνιών εκείνων επιχειρήθηκε να εμπεδωθεί και ότι η ήττα αυτή ήταν ήττα του ίδιου του μαρξισμού.

Στην πραγματικότητα μαρξισμός δεν υπήρξε ποτέ. Επειδή ο ίδιος ο Μαρξ δεν εννοούσε τα πράγματα με τέτοιους όρους. Με όρους κλειστού και οριοθετημένου συστήματος. Με όρους δογμάτων. Ήθελε, και κατάφερε πολλά ως προς αυτό, να κατανοήσει την κίνηση της Ιστορίας. Την κίνηση της ελευθερίας, εκεί που ο άνθρωπος οδεύει, αν θέλει να μείνει άνθρωπος. Δεν είναι ο Μαρξ, ή ο μαρξισμός, που θέλουν να ηττηθούν-είναι η ίδια η κίνηση της Ιστορίας, η κίνηση της ελευθερίας. Για αυτό και ο Μαρξ είναι αδύνατο να ξεπεραστεί-όσο οι συνθήκες που μέσα τους φανερώθηκε δεν έχουν ξεπεραστεί ουσιαστικά.

Στα 300 χρόνια από την γέννηση του Μαρξ η ανθρωπότητα θα έχει διαφορετική θέαση για το έργο του. Επειδή έτσι είναι αναπόφευκτο: Η κίνηση παράγει την Ιστορία. Την επαναδιατυπώνει. Στο μεταξύ, μην ρωτάς αν ο Μαρξ έβλεπε τα πράγματα αισιόδοξα ή απαισιόδοξα. Αν θεωρούσε ότι οι άνθρωποι είναι από την φύση τους καλοί ή κακοί. Η Ιστορία δεν είναι-γίνεται.

Σκέψου απλώς ότι ο άνθρωπος που σε εκείνον αναφέρονται εκατομμύρια άνθρωποι στον αγώνα τους για την ελευθερία, και που συχνά τον ανέβασαν και σε βάθρα θεότητας, ήταν ένας άνθρωπος που αντί να επαναπαυθεί στην άνεση του ασκητή φιλόσοφου προτιμούσε, αντίθετα, να τα πίνει στις ταβέρνες συνομιλώντας με απλούς ανθρώπους-ή να παλεύει μαζί τους στα οδοφράγματα. Ένας άνθρωπος ύψιστης διάνοιας, αλλά και ύψιστου θάρρους, ζωτικότητας και αγάπης για την ανθρώπινη κοινωνία.

ΕΑΜ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Αρέσει σε %d bloggers: